پزشكى امروز بسيار مشكل است ، به‌خوبى تشخيص داده است ( آن هم فقط با مشاهده براز و گرفتن نبض بيمار ) . ثانيا ، اين شرح حال كه رازى بيان كرده است ، نشان مىدهد كه كوتاه‌ترين و بهترين راه براى تشخيص بيمارىها توسل به آزمايش‌هاى بالينى است و ما معتقديم كه جز در موارد خاصى كه پزشك بايد اجبارا به وسايل و آزمايش‌هاى پاراكلينيك متوسل شود ، تقريبا در كليهء موارد ، بايستى براى تشخيص بيمارىها به آزمايش‌هاى بالينى بپردازد و اين چيزى است شدنى ، منتها ما به سبب نداشتن ممارست و تمرين در حواس پنجگانه آن را فراموش كرده‌ايم . براى ما مثل آفتاب روشن است كه تقريبا تمام بيمارىها را از اين راه و مخصوصا از راه چشم و حس لامسه مىتوان تشخيص داد ؛ يك پزشك دانشمند و سرشار از معلومات طبى اگر به تمرين و دقت در مشاهدات بالينى بپردازد ، خواهد توانست انواع اختلالات و بيمارىهاى گوناگون اعضاى مختلف بدن را با يك نظر به چهره بيمار تشخيص دهد زيرا همان‌طور كه ورزش بدنى عضلات را تقويت مىكند ورزيدگى چشم ( در مشاهدات بالينى ) نيز باعث مىشود كه پزشك به‌سرعت مرض را از اين راه تشخيص دهد . رئيس ادارهء مقياس‌هاى آمريكا مىگويد : « 1 » چشم انسان قادر است ده ميليون رنگ را از هم تشخيص دهد ، ولى هنگامى كه انسان بخواهد اين رنگ‌هاى مختلف را نام‌گذارى كند ، مغز از طبقه‌بندى آن‌ها و ناميدنشان عاجز مىشود . زكرياى رازى ، در كتاب حاوى كبير ( جلد 7 ، ص 49 ) ، مىگويد : و يعرض مع علهء الكبد ان يصير اللون ابيض مره و اصفر تاره و مره الى الخصره و مره الى الكمده و الوان كثير لا تنطق بها تسهل على من قد تدرب فى النظر الى المرضى حفظها و لذلك انا احكم على العليل ان كبده عليله او طحاله . يعنى ، در بيمارىهاى كبد ، رنگ بدن وقتى سفيد و زمانى زرد ، گاهى سبز و موقعى تيره مىشود و هم‌چنين به رنگ‌هاى زيادى درمىآيد كه اگر كسى به‌دقت در آن‌ها بنگرد حفظ آن رنگ‌ها

--> ( 1 ) . روزنامه اطلاعات ، شماره 10729 .